Przekop Mierzei Wiślanej

Stanowisko Polskiego Klubu Ekologicznego w sprawie programu pn. „Budowa drogi wodnej łączącej Zalew Wiślany z Zatoką Gdańską” poparte poprzez kluczowe organizacje ekologiczne: Stowarzyszenie Ekologiczne EKO-UNIA, Federacja Zielonych GAJA, Fundacja EkoRozwoju, GREENPEACE, Fundacja Instytut na rzecz ekorozwoju, Klub Gaja, Grupa Badawcza Ptaków Wodnych KULING, Fundacja MARE, Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków, Polski Klub Ekologiczny, Społeczny Instytut Ekologiczny, Stowarzyszenie Eko-Inicjatywa, Fundacja Strefa Zieleni, Towarzystwo na rzecz Ziemi (TnZ), Ośrodek Działań Ekologicznych „Źródła”, Fundacja Zielony Instytut.

I. Wprowadzenie
1. Prace koncepcyjne nad projektem Budowy drogi wodnej łączącej Zalew Wiślany z Zatoką Gdańską trwają w Polsce już od ok. 20 lat. Zostały one zintensyfikowane po wstąpieniu Polski do Unii Europejskiej. W 2007 r. Rada Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej, ustanowiła Program wieloletni na lata 2008–2013 pod nazwą Budowa drogi wodnej łączącej Zalew Wiślany z Zatoką Gdańską, zwany dalej Programem.
2. W 2011 r. Program zaktualizowano i przeprowadzono dla niego strategiczną ocenę oddziaływania na środowisko, w tym opracowano Prognozę oddziaływania na środowisko programu wieloletniego pod nazwą: Budowa drogi wodnej łączącej Zalew Wiślany z Zatoką Gdańską (lipiec 2012), zwaną dalej Prognozą. Prognoza ta wykazała szereg znaczących, negatywnych skutków w środowisku realizacji Programu oraz jego niezgodność z polskim prawem ochrony środowiska, nawiązującym do prawa Unii Europejskiej – przedstawiono je w punkcie II niniejszego stanowiska. W podsumowaniu strategicznej oceny oddziaływania na środowisko zarekomendowano odstąpienie od realizacji Programu.
3. Prognoza (lipiec 2012) została przekształcona w części wynikowej przez Zamawiającego (Urząd Morski w Gdyni) i w wersji pozytywnej dla Programu upowszechniona, jako oficjalna Prognoza (2013). Spowodowało to protest autorów Prognozy (lipiec 2012) i zostało szeroko opisane w prasie, zarówno ogólnopolskiej jak i regionalnej.
4. W 2014 r. przygotowano kolejną aktualizację rządowego Programu, w którym przedstawiono, oprócz dotychczasowych uzasadnień nt. pozornych korzyści gospodarczych i społecznych realizacji Programu, absurdalne uzasadnienie nt. jego znaczenia dla bezpieczeństwa narodowego Polski i Unii Europejskiej, w przypadku międzynarodowego konfliktu zbrojnego. Nieprawdziwe są także nowe argumenty o znaczeniu realizacji Programu (2014) dla rozwoju śródlądowych dróg wodnych w Polsce, jako części dróg wodnych w Europie. Ich przebiegi i efektywność eksploatacji są niezależne od realizacji Programu (2014).
5. Do zaktualizowanego Programu (2014) Urząd Morski w Gdyni sporządził „nową”, trzecią wersję Prognozy (styczeń 2015). Prognoza (styczeń 2015) jest identyczna z Prognozą (lipiec 2012) w zakresie części analitycznej i ocen cząstkowych oraz całkowicie odmienna w części wnioskowej – rekomenduje realizację Programu (2014), pomimo jednoznacznie negatywnych skutków w środowisku.
6. Wg aktualnych informacji w polskiej prasie, trwa procedowanie strategicznej oceny oddziaływania na środowisko Programu (2014), w tym jego opiniowanie wraz z Prognozą (styczeń 2015) przez Komisję Europejską. W związku z powyższym, jako pozarządowa organizacja społeczna, działająca w Polsce od 1980 r., której statutowym celem jest ochrona środowiska, jesteśmy zobligowani do przedstawienia faktów i naszego stanowiska w przedmiotowej sprawie.

II. Fakty
Program (2014) obejmuje następujące, podstawowe inwestycje, w czterech wariantach lokalizacyjnych („Skowronki”, „Nowy Świat”, „Przebrno” i „Piaski”):
a) kanał żeglugowy przez Mierzeję Wiślaną (w zależności od wariantu długość 750-1650 m, szerokość 60-100 m, głębokość 5 m),
b) port postojowy kanału przy brzegu Zatoki Gdańskiej z torem podejściowym (falochrony o łącznej długości ok. 1000 m, tor o długości ok. 500 m i głębokości ok. 5,5 m),
c) tor wodny przez Zalew Wiślany, łączący kanał z portem w Elblągu (w zależności od wariantu długość 9,66-26,3 km, szerokość na dnie 100 m, głębokość w pierwszym etapie 4 m, docelowo 5 m, przy średniej głębokości Zalewu Wiślanego 2-2,5 m),
d) kotwicowisko dla statków na Zalewie Wiślanym (kilka ha, głębokość 5 m).
Planowane przedsięwzięcia przewidziane w Programie (2014) położone są w rejonie szczególnie wartościowym i wrażliwym przyrodniczo, w zasięgu:
a) obszaru Natura 2000 PLH280007 Zalew Wiślany i Mierzeja Wiślana,
b) obszaru Natura 2000 PLB280010 Zalew Wiślany,
c) Parku Krajobrazowego Mierzeja Wiślana, i w otoczeniu wielu innych form ochrony przyrody, w tym rezerwatu Zatoka Elbląska.
Jak wykazano w Prognozie (lipiec 2012), w wyniku realizacji ww. przedsięwzięć wystąpią następujące, główne, negatywne skutki w środowisku:
1. Silne przekształcenie strefy brzegowej Mierzei Wiślanej od strony Zatoki Gdańskiej, w wyniku składowania urobku z wykopu kanału (w zależności od wariantu 1-2 mln m3 piasku), co spowoduje negatywne zmiany morfodynamiki brzegu oraz przekształcenia siedlisk wydmowych i plażowych, w tym chronionych w programie Natura 2000,
2. Trwałe zaburzenie równowagi dynamicznej brzegu Mierzei Wiślanej od strony Zatoki Gdańskiej przez falochrony portu postojowego przy kanale. Wzmożona abrazja morska (zasięg do 5 km zależny od wariantu) spotęguje zniszczenia chronionych siedlisk Natura 2000 i walorów rekreacyjnych plaży. Niszczenie brzegu będzie wymagało trwałego, kosztownego przeciwdziałania, powodującego dalsze przekształcenia siedlisk.
3. Znaczące, negatywne oddziaływanie na chronione, priorytetowe siedlisko naturowe 1150 laguny przybrzeżne, w wyniku planowanego zagospodarowania urobku z budowy toru wodnego na Zalewie Wiślanym (w zależności od wariantu 6,7–13,3 mln m3 namułów) w postaci wyspy (przy wysokości ok. 3 m powierzchnia 110-220 ha) lub polderu (przy wysokości 0,5 m, powierzchnia 270-510 ha). Konieczne będzie systematyczne, kosztowne odmulanie toru wodnego na etapie eksploatacji, co spowoduje powstanie nowego urobku i dalsze oddziaływania środowiskowe.
4. Pogorszenie jakości wód Zalewu Wiślanego, poprzez wzrost trofii (uwolnienie azotu i fosforu z osadów na dnie Zalewu) oraz wzrost zanieczyszczenia toksycznymi związkami ropopochodnymi i metali (zawarte w osadach na dnie Zalewu), na etapie budowy i eksploatacji toru wodnego oraz składowania refulatu (wyspa lub polder).
5. Znaczące, negatywne oddziaływania na biosferę Mierzei Wiślanej, a zwłaszcza:
a) likwidacja chronionych siedlisk przyrodniczych, w tym priorytetowego 2130 wydmy szare, na długości co najmniej kilku km,
b) likwidacja stanowisk chronionych gatunków roślin, grzybów i zwierząt,
c) powstanie bariery (kanał) dla przemieszczania się zwierząt lądowych i wyspiarską izolację subpopulacji wielu gatunków,
d) pogorszenie integralności obszaru Natura 2000 PLH280007 Zalew Wiślany i Mierzeja Wiślana (przecięcie Mierzei) oraz likwidację powiązań lądowych odciętej części obszaru (wyspa) z innymi obszarami Natura 2000.
6. Znaczące, negatywne oddziaływania na biosferę Zalewu Wiślanego, a zwłaszcza:
a) likwidacja roślinności wodnej i szuwarowej w strefie budowy toru wodnego i kotwicowiska na Zalewie Wiślanym,
b) likwidacja wartościowych i rzadkich siedlisk ptaków i oddziaływanie na gatunki ptaków, dla których ochrony wyznaczono obszar Natura 2000 PLB280010 Zalew Wiślany: bielaczek, rybitwa białowąsa, rybitwa czarna, perkoz dwuczuby, łabędź niemy, głowienka, czernica i gągoł,
c) likwidacja siedliska priorytetowego 1150 laguny przybrzeżne, na powierzchni od 370 do 880 ha w przypadku wyspy lub od 510 do 1150 ha w przypadku polderu i negatywne przekształcenia siedliska w zakresie batymetrii i stanu zanieczyszczenia wód,
d) negatywne oddziaływanie transportu morskiego na ornitologiczny rezerwat przyrody Zatoka Elbląska.
7. Dewaloryzacja krajobrazu priorytetowego (szczególnie wartościowego) Parku Krajobrazowego Mierzeja Wiślana, przez budowę wielkogabarytowych obiektów technicznych i bezpowrotną fragmentację krajobrazu pasa Mierzei. Wystąpi także znaczące przekształcenie krajobrazu Zalewu Wiślanego, w przypadku powstania wyspy o powierzchni kilkuset hektarów (na Zalewie nie ma żadnej naturalnej wyspy).
8. Pogorszenie środowiskowych warunków życia ludzi, a zwłaszcza:
a) na etapie budowy w wyniku uciążliwości transportu lądowego przez miejscowości wypoczynkowe,
b) na etapie eksploatacji w wyniku pogorszenia walorów rekreacyjnych Mierzei Wiślanej, a zwłaszcza plaż wzdłuż brzegu Zat. Gdańskiej.
9. Naruszenie specyficznego „dobra kulturowego”, jakim jest Zalew Wiślany, jako zbiorowa mogiła kilku tysięcy cywili – Niemców i osób innych narodowości, którzy zginęli w wodach Zalewu zimą 1945 r., uciekając po lodzie przed wojskami sowieckimi.
10. Oddziaływanie transgraniczne na środowisko rosyjskiej części Zalewu Wiślanego (zanieczyszczenie wód i zmiany w populacjach ryb) i Mierzei Wiślanej (zmiany morfodynamiki brzegu), w przypadku realizacji wariantu „Piaski”.
11. W sytuacji poważnych awarii:
a) w przypadku katastrofy morskiej na Zalewie Wiślanym, połączonej z rozlewem substancji ropopochodnych, zagrożenie katastrofą ekologiczną o zasięgu regionalnym, zwłaszcza wobec znikomej zdolności wód Zalewu do samooczyszczania,
b) w przypadku awarii śluz kanału i wrót przeciwpowodziowych zagrożenie powodzią odmorską na wszystkich terenach przyzalewowych.
Wymienione powyżej, główne, prognozowane, negatywne oddziaływania na środowisko sprawiają, że przedsięwzięcie jest niezgodne z przepisami prawa ochrony środowiska, w tym przede wszystkim ma miejsce:
1. Niezgodność z Ramową Dyrektywą Wodną, ze względu na utrudnienie osiągnięcia dobrego stanu wód Zalewu Wiślanego.
2. Niezgodność z przepisami ochrony przyrody obszarów Natura 2000, ze względu na:
a) znaczące pogorszenie stanu rzadkich siedlisk ptaków, dla których ochrony wyznaczono obszar Natura 2000 PLB280010 Zalew Wiślany,
b) znacząco negatywne oddziaływanie na gatunki ptaków, dla których ochrony wyznaczono obszar Natura 2000 PLB280010 Zalew Wiślany,
c) likwidację lub pogorszenie stanu siedlisk przyrodniczych, dla których ochrony wyznaczono obszar Natura 2000 PLH280007 Zalew Wiślany i Mierzeja Wiślana, w tym znaczące, negatywne oddziaływanie na siedliska priorytetowe: 1150 laguny przybrzeżne i 2130 nadmorskie wydmy szare,
d) pogorszenie integralności obszaru Natura 2000 PLH280007 Zalew Wiślany i Mierzeja Wiślana, przez przerwanie kanałem żeglugowym i portem ciągłości siedliska priorytetowego 2130 nadmorskie wydmy szare oraz siedlisk 2120 nadmorskie wydmy białe i 2180 lasy mieszane i bory na wydmach nadmorskich, co znacząco ograniczy powiązania ekologiczne w obrębie tych siedlisk (kanał jako bariera ekologiczna);
e) znaczące pogorszenie powiązań odciętej przez kanał żeglugowy wschodniej, mierzejowej części obszaru Natura 2000 PLH280007 Zalew Wiślany i Mierzeja Wiślana z innymi obszarami Natura 2000.Niezgodność z Europejska Konwencją Krajobrazową, z uwagi na zniszczenie unikatowych walorów krajobrazowych Parku Krajobrazowego Mierzeja Wiślana bez możliwości ich łagodzenia i kompensacji.
3. Niezgodność z Uchwałą Sejmiku Województwa Pomorskiego z 2011 r. w sprawie Parku Krajobrazowego Mierzeja Wiślana, z powodu dewaloryzacji przyrody i krajobrazu Parku.
4. Niezgodność z przepisami ochrony przyrody rezerwatu Zatoka Elbląska, ze względu na zagrożenie dewaloryzacji jego środowiska, w tym siedlisk chronionych gatunków ptaków.

III. Wnioski
Biorąc pod uwagę, że:
1) podstawowym celem Programu (2014) jest połączenie portu w Elblągu z Morzem Bałtyckim – port ten jest formalnie portem morskim, ale w rzeczywistości jest portem rzecznym, oddalonym od otwartego morza o ok. 21 km; do portu w Elblągu nigdy nie pływały i w żadnym dokumencie nie udowodniono, że muszą (powinny) pływać, statki pełnomorskie, o planowanych parametrach (długość do 100 m, szerokość do 20 m i zanurzenie do 4 m),
2) przedsięwzięcia przewidziane w Programie (2014) zlokalizowane mają być w trzech regionach przyrodniczych: na Mierzei Wiślanej (lokalizacja kanału żeglugowego), na Zalewie Wiślanym (lokalizacja toru wodnego i kotwicowiska) i na Zatoce Gdańskiej (lokalizacja portu postojowego z torem podejściowym); skala, charakter i lokalizacja planowanych przedsięwzięć sprawiają, że ich negatywne skutki środowiskowe będą miały zasięg regionalny i ponadregionalny,
3) wdrożenie Programu (2014) spowoduje dewaloryzujące i dewastujące oddziaływanie na środowisko Mierzei Wiślanej, Zalewu Wiślanego i Zatoki Gdańskiej, w tym znaczące, negatywne oddziaływanie na przedmioty ochrony obszarów Natura 2000 PLB280010 Zalew Wiślany i PLH280007 Zalew Wiślany i Mierzeja Wiślana oraz na Park Krajobrazowy Mierzeja Wiślana i rezerwat przyrody Zatoka Elbląska,
4) Program (2014) jest niezgodny z polskim i unijnym prawem ochrony środowiska, a także nie spełnia zasady zrównoważonego rozwoju, zapisanej w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,
5) negatywnych skutków realizacji Programu (2014) w środowisku nie można skutecznie zminimalizować, ani skompensować,
6) realizacja Programu (2014) stanowi interes publiczny o charakterze społecznym i gospodarczym, ale nie jest to nadrzędny, interes publiczny, gdyż:
a) nie jest on nadrzędny nad interesem publicznym, polegającym na osiągnięciu celów ochrony powszechnego dobra wspólnego – przyrody, w tym obszarów Natura 2000 PLB280010 Zalew Wiślany i PLH280007 Zalew Wiślany i Mierzeja Wiślana,
b) jego realizacja nie będzie z pożytkiem dla całego społeczeństwa i pożytek ten nie zasługuje w powszechnej opinii na osiągnięcie, nawet kosztem jego negatywnego oddziaływania na przyrodę, w tym znaczącego, negatywnego oddziaływania na obszary Natura 2000,
7) realizację celów gospodarczych i społecznych Programu (2014) można osiągnąć przez rewitalizację istniejących, śródlądowych dróg wodnych, łączących Elbląg z Gdańskiem i Zatoką Gdańską, wnioskujemy do Pana Ministra przyczynienie się do odstąpienia realizacji budowy drogi wodnej łączącej Zalew Wiślany z Zatoką Gdańską.

Stanowisko opracował dr hab. nauk przyr. Maciej Przewoźniak
kierownik zespołu autorskiego Prognozy (lipiec 2012)

W dniu 07.04.2016 odbyła się w Elblągu konferencja „Budowa drogi wodnej łączącej Zalew Wiślany z Zatoką Gdańską”. Tematyka obrad została zdominowana przez zwolenników wykonania przekopu, który określono jako szansę dla rozwoju Elbląga i Regionu. O jednostronnym traktowaniu tematu przez organizatorów konferencji świadczyły tytuły wygłaszanych prelekcji. W końcowej części konferencji, w ramach wolnej dyskusji zwróciliśmy uwagę w imieniu PKE i 15 innych organizacji na zagrożenie dla obszarów przyrodniczych tych terenów. Kiedy zasygnalizowaliśmy niezgodność planowanych działań z  krajowymi przepisami ochrony środowiska i z Europejska Konwencją Krajobrazową nasza wypowiedź została przerwana, jakoby skończył się czas. Mamy nadzieję, że zostanie spełniona obietnica Pana Ministra Marka Gróbarczyka, że to dopiero faza wstępna i że odbędą się szerokie konsultacje społeczne.

uczestniczki Konferencji: Maria Staniszewska, Ewa Podlesińska