Zrównoważony rozwój – konstytucyjne prawo i obowiązek W konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej zawarty jest zapis, zobowiązujący do realizacji w naszej Ojczyźnie zrównoważonego rozwoju, dającego możliwość zarówno zapewnienia dalszego rozwoju kraju, jak również zachowania dla przyszłych pokoleń zasobów i wartości środowiska przyrodniczego. W prezentacji przypomniano definicję zrównoważonego rozwoju, jego znaczenie dla świata i poszczególnych państw i społeczeństw. Wskazano, jakie są główne filary realizacji zrównoważonego rozwoju. Skupiono się na jednym z nich – zachowaniu różnorodności biologicznej, co może być z powodzeniem realizowane w każdej wsi, w każdej gminie. Może się to przełożyć na sukces w tej dziedzinie dla całego kraju, przyczyniając się do właściwego wdrażania zrównoważonego rozwoju, niezbędnego dla pozostawienia przyszłym pokoleniom cennych wartości środowiska. Zdjęcia przykładowych, chronionych lub rzadkich siedlisk oraz gatunków, jakie powinniśmy uchronić przed wyginięciem na naszych ziemiach, mogą pomóc w zrozumieniu i wzięciu sobie do serca potrzeby i obowiązku zachowania rodzimej różnorodności biologicznej.
– Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej
Art. 5. Rzeczpospolita Polska strzeże niepodległości i nienaruszalności swojego terytorium, zapewnia wolności i prawa człowieka i obywatela oraz bezpieczeństwo obywateli, strzeże dziedzictwa narodowego oraz zapewnia ochronę środowiska, kierując się zasadą zrównoważonego rozwoju.
Art. 8. 1. Konstytucja jest najwyższym prawem Rzeczpospolitej Polskiej.
Art. 15. 1. Ustrój terytorialny Rzeczpospolitej Polskiej zapewnia decentralizację władzy publicznej.
Raport WCED z 1987 r. „Nasza Wspólna Przyszłość”: „Na obecnym poziomie cywilizacyjnym możliwy jest rozwój zrównoważony, to jest taki rozwój, w którym potrzeby obecnego pokolenia mogą być zaspokojone bez umniejszania szans przyszłych pokoleń na ich zaspokojenie”.
Pojęcie zrównoważonego rozwoju wywodzi się z nauk leśnych, które wypracowały pojęcie zrównoważonej gospodarki drzewostanem, polegającej na pozyskiwaniu tylko tylu drzew, ile może w to miejsce urosnąć, aby las trwał w danej przestrzeni, dzięki stałemu odnawianiu zasobów. Określenie zrównoważonego rozwoju zostało przejęte przez ruch ekologiczny, wskazujący na jego uniwersalność na Ziemi, w stosunku do jej zasobów i korzystania z nich przez człowieka.
Szczyt Ziemi w Rio de Janeiro (1992 r.) – „Środowisko i Rozwój” zakończono przyjęciem „Deklaracji z Rio”, w której m.in. określono zasady zrównoważonego rozwoju.
– Zrównoważony rozwój zaspokaja potrzeby obecne, nie niwecząc możliwości odnawiania się zasobów, aby były również dla przyszłych pokoleń.
Definicja wg dokumentów Organizacji Narodów Zjednoczonych: „Zrównoważony rozwój Ziemi to rozwój, który zaspokaja podstawowe potrzeby wszystkich ludzi oraz zachowuje, chroni i przywraca zdrowie i integralność ekosystemów Ziemi, bez zagrożenia możliwości zaspokojenia potrzeb przyszłych pokoleń i bez przekraczania długookresowych granic pojemności ekosystemów Ziemi”.
Definicja wg ustawy Prawo Ochrony Środowiska: „Zrównoważony rozwój – rozwój społeczno-gospodarczy, w którym następuje proces integrowania działań politycznych, gospodarczych i społecznych, z zachowaniem równowagi przyrodniczej oraz trwałości podstawowych procesów przyrodniczych, w celu zagwarantowania możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb poszczególnych społeczności lub obywateli zarówno współczesnego pokolenia, jak i przyszłych pokoleń”.
Pojęcia, które są nierozerwalnie związane z rozumieniem istoty zrównoważonego rozwoju:
– pojęcie potrzeb – w zakresie godnego życia człowieka (dostęp do dobrej jakości wody, do możliwości produkcji żywności i jej optymalnego pobierania, środków oraz warunków dla rozwoju psychicznego i fizycznego); w szczególności dotyczy najbiedniejszych;
– pojęcie ograniczeń – narzucanych przez zdolności środowiska do samoodtwarzania zasobów, przy trwającej ich eksploatacji („pojemność środowiska”).
– środowisko naturalne człowieka – to ogół wszystkich warunków zewnętrznych: abiotycznych, biotycznych oraz społecznych (kulturowych), do których zaadaptowany jest człowiek, jako gatunek. Do środowiska naturalnego człowieka należą m.in. zasoby odnawialne i nieodnawialne.
– wzrost liczby ludności świata i rozwój cywilizacji powodują znaczne, niekorzystne zmiany w środowisku naturalnym człowieka (m.in. nadmierną eksploatację zasobów, degradację elementów środowiska), co w perspektywie prowadzi do pogarszania warunków życia ludzi. Zapobieganie tym zmianom jest celem ochrony środowiska, realizowanej w ramach zrównoważonego rozwoju.
Wyróżniane są dwa rodzaje obiektów środowiska:
– przyrodnicze (naturalne – nie będące wytworem człowieka): skorupa ziemska (m.in. hydrosfera, pokrywa glebowa, biosfera (szata roślinna i świat zwierząt oraz grzybów i prokariontów) oraz część atmosfery (troposfera i dolne piętro stratosfery).
– cywilizacyjne – obiekty antropogeniczne (np. domy, osiedla, lotniska, porty, sztuczne zbiorniki wodne). Granica między tymi rodzajami jest nieostra, gdyż niejednokrotnie zazębiają się one.
Ekosystemy naturalne – powstały w wyniku długotrwałych, naturalnych procesów i cechują się wysokim stopniem skomplikowania, zharmonizowaniem z warunkami siedliskowymi i wysoką homeostazą, czyli zdolnością do samoregulacji (wg zwolenników tej teorii – system sprzężeń zwrotnych) lub równowagą ekologiczną (stan dynamicznej równowagi w ekosystemie).
Ekosystemy poddane antropopresji – ulega obniżeniu ich poziom organizacji, trwałość i stopień zharmonizowania z warunkami siedliskowymi oraz zachwiana jest równowaga ekologiczna (zanika zdolność do samoregulacji). Człowiek wpływa na środowisko przyrodnicze, dążąc do uproszczenia ekosystemów, w celu przestawienia ich potencjału na własne potrzeby. Powoduje to utratę w ekosystemach produkcji nadwyżek, które warunkują samonapędzanie się układu. Wynikiem jest ubożenie siedlisk oraz wpływ na inne elementy szerszych układów, np. ekosystemów otaczających. Uproszczone przez człowieka ekosystemy są najczęściej nietrwałe i dla ich utrzymania konieczna jest stała ingerencja człowieka. Przyroda, jak i społeczeństwa ludzkie, podlegają drugiemu prawu termodynamiki – wzrost organizacji układu odbywa się kosztem innych układów, poprzez ich dezorganizację i rozkład. Społeczny rozwój ludzkości odbywa się kosztem układów przyrodniczych zwłaszcza stabilnych, o wysokim uporządkowaniu (niskiej entropii), przez ich destabilizację (zwiększanie entropii). Zrównoważony rozwój jest odzwierciedleniem polityki i strategii ciągłego rozwoju gospodarczego i społecznego bez szkody dla środowiska i zasobów naturalnych, od których jakości zależy kontynuowanie działalności człowieka i dalszy rozwój (Lokalna Agenda 21). Sprostanie wyzwaniom zrównoważonego rozwoju jest możliwe dzięki zintegrowaniu polityki środowiskowej, gospodarczej i społecznej. Wymaga to traktowania zasobów środowiska jako ograniczonych zasobów gospodarczych oraz wykorzystania kapitału przyrodniczego w sposób pozwalający na zachowanie funkcji ekosystemów w perspektywie długookresowej. Zatrzymanie rozwoju cywilizacji lub zahamowanie jest niemożliwe, ale można ten proces ukierunkować, aby straty były mniejsze. Ocenia się, że z działań człowieka około 40% przynosi bezpośrednie korzyści; pozostałe 60% – to działania zbędne, przynoszące jedynie szkody przyrodzie, a w konsekwencji – człowiekowi. Realizacja zrównoważonego rozwoju jest szansą dla godnego życia ludzi współcześnie, jednocześnie przy zabezpieczeniu dalszego trwania i odnawiania się zasobów dla przyszłych pokoleń.
Zrównoważony rozwój leży w kręgu zainteresowania organów międzynarodowych, jak:
– Program Narodów Zjednoczonych ds. Ochrony Środowiska (UNEP);
– Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju (UNDP);
– Instytucje Unii Europejskiej: Parlamentu Europejskiego, Komisji Europejskiej, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego;
Element prawa międzynarodowego, jak m.in.: Agenda 21, Konwencja o Dostępie do Informacji, Udziale Społeczeństwa w Podejmowaniu Decyzji oraz Dostępie do Sprawiedliwości w Sprawach Dotyczących Środowiska.
Zanieczyszczenie środowiska przyrodniczego – stan środowiska, wynikający z wprowadzenia do powietrza, wody, gruntu, albo nagromadzenia na powierzchni ziemi, w wodzie, substancji stałych, ciekłych lub gazowych albo energii w takich ilościach lub takim składzie, że może to wpływać niekorzystnie na człowieka, przyrodę ożywioną, klimat, glebę, wodę lub powodować inne niekorzystne zmiany. Obecnie na Ziemi przeważają zanieczyszczenia środowiska sztuczne (antropogeniczne), będące wynikiem nieświadomej lub świadomej, systematycznej działalności człowieka: – przemysł, – klęski (awarie reaktorów atomowych, katastrofy tankowców, zakładów chemicznych, ropociągów i szybów naftowych), – przekraczanie norm jakości środowiska, ustalonych lub dopuszczalnych wskaźników emisji zanieczyszczeń. Intensywny rozwój (zwłaszcza od drugiej połowy XX w.) przemysłu i urbanizacja wielu obszarów świata, przyczyniły się do zmiany zakresu zanieczyszczenia środowiska przyrodniczego z: – lokalnego (np. smog w Londynie), – regionalnego (np. zanieczyszczenie Renu, Wołgi, basenu Morza Śródziemnego, Bałtyku), – po globalne (zakwaszenie środowiska, zanikanie warstwy ozonowej w stratosferze, zanieczyszczenia oceanów, zmiany klimatyczne Ziemi).
Wiedza o stanie środowiska przyrodniczego, zachodzących w nim przemianach oraz stopniu zanieczyszczenia (degradacji) poszczególnych jego elementów, jest konieczna do podejmowania optymalnych decyzji, dotyczących jego ochrony.
– Znaczna część naszego kraju: przekroczenia dopuszczalnych norm stężenia zanieczyszczeń w atmosferze, zanieczyszczenia wód powierzchniowych (parametry fizyko-chemiczne i biologiczne), stan czystości wód podziemnych niedostatecznie rozpoznany (szacunkowo skażonych ok. 25% zasobów dyspozycyjnych kraju), tylko ok. 30% składowisk odpadów jest zgodnych z normami, niezadowalający stan klimatu akustycznego.
– Nowe zagrożenia w lokalnych warunkach, to m.in.: bagrowanie lub zasypywanie małych torfowisk, oczek śródpolnych, rowów, likwidacja miedz, usuwanie drzew przydrożnych oraz kęp śródpolnych, czyszczenie cieków, grabienie plaż, nadmierna chemizacja w gospodarce rolnej, projektowanie inwestycji oraz ich prowadzenie bez szacunku dla środowiska.
Ratunkiem może być zrównoważony rozwój, w tym:
– rekultywacja obszarów skażonych,
– technologie ochronne,
– technologie niskoodpadowe,
– przestrzeganie przepisów z zakresu ochrony środowiska,
– ochrona przyrody (wzorce prawidłowej sytuacji),
– edukacja społeczeństwa.
W zakresie ochrony przyrody, jednak o znacznie szerszym znaczeniu, ujmowany jest często jeden z filarów zrównoważonego rozwoju – utrzymywanie różnorodności biologicznej. Dotyczy to nie tylko ogólnie całej Ziemi, ale każdego jej skrawka – w tym, naszych małych Ojczyzn, m.in. gmin.
Problemami w skali świata są m.in.: istniejące i pogłębiające się zróżnicowanie jakości życia poszczególnych społeczeństw, sztucznie nakręcana spirala konsumpcjonizmu, zwłaszcza w krajach rozwiniętych, stale rosnące zanieczyszczenie środowiska oraz brak spójności w działaniach całej ludzkości dla poprawy pogarszającej się sytuacji.
Co można zrobić w skali lokalnej społeczności, w obszarze gminy, dla wkładu w realizowanie zrównoważonego rozwoju?
-Edukacja, szczególnie młodego pokolenia, w zakresie poszanowania dóbr środowiska naturalnego – wody, powietrza, ziemi oraz biotycznych zasobów przyrody; podstawowym krokiem jest poznawanie przyrody.
– Oszczędne korzystanie z tych dóbr.
– Starania, na każdym kroku, o zachowanie różnorodności biologicznej w otaczającej przestrzeni.
W myśl ustawy o ochronie przyrody (Dz. U. z 2013 r., poz. 627, ze zm.), w Polsce są następujące formy ochrony przyrody: parki narodowe, rezerwaty przyrody, parki krajobrazowe, obszary chronionego krajobrazu, obszary Natura 2000, pomniki przyrody, stanowiska dokumentacyjne, użytki ekologiczne, zespoły przyrodniczo-krajobrazowe, ochrona gatunkowa roślin, zwierząt i grzybów.
1. Ustanowienie pomnika przyrody, stanowiska dokumentacyjnego, użytku ekologicznego lub zespołu przyrodniczo-krajobrazowego następuje w drodze uchwały rady gminy. (w art. 44.)
2. Uchwała rady gminy, o której mowa w ust. 1, określa nazwę danego obiektu lub obszaru, jego położenie, sprawującego nadzór, szczególne cele ochrony, w razie potrzeby ustalenia dotyczące jego czynnej ochrony oraz zakazy właściwe dla tego obiektu, obszaru lub jego części, wybrane spośród zakazów wymienionych w art. 45 ust. 1.
